Пра што гэты тэкст

• Што такое Дзяды і каго беларусы называлі дзядамі?
• Як беларусы тапiлi лазню для памерлых і накрывалі для іх стол?
• Ці пілі гарэлку на Дзяды і каму налівалі?
• Чым адрозніваюцца Дзяды ў праваслаўных і католікаў?
• Чым Дзяды адрозніваюцца ад Радаўніцы?
• Як сёння беларусы захоўваюць традыцыі Дзядоў?

Што такое Дзяды і каго беларусы называлі дзядамі?

Гаворка ішла не толькі пра дзядоў і бабуль у звыклым сэнсе. У беларускай народнай традыцыі дзядамі называлі ўсіх памерлых продкаў — і тых, хто дажыў да старасці, і тых, хто пайшоў з жыцця зусім маладым. Такую ж назву мелі і дні, прысвечаныя ўшанаванню памерлых.

Доктар філалагічных навук, этнограф Таццяна Валодзіна тлумачыць:

— Маленькімі яны памерлі ці дарослымі, значэння не мае. Яны перайшлі мяжу жыцця і смерці і аўтаматычна сталі дзядамі.

Яна ўдакладняе, што памерлы пераходзіў у катэгорыю дзядоў праз год пасля смерці.

У нашых продкаў памінальныя дні былі на працягу ўсяго года і часта папярэднічалі значным святам або каляндарным пераломам.

— Ёсць Траецкія, Масленічныя, Змітраўскія Дзяды, але галоўнымі лічыліся якраз асеннія. Іх яшчэ называюць Вялікія Асяніны, — адзначае Валодзіна.

Дакладна вызначыць, калі ўзнік гэты звычай, складана. Самыя раннія пісьмовыя звесткі пра Дзяды датуюцца XVII—XVIII стагоддзямі, але даследчыкі сыходзяцца ў тым, што сама традыцыя значна старэйшая і мае дахрысціянскія карані. З часам народны абрад моцна знітаваўся з хрысціянствам.

Як беларусы тапiлi лазню для памерлых і накрывалі для іх стол?

Галоўная асаблівасць старога абраду Дзядоў у тым, што продкаў у гэты дзень чакалі дома. Лічылася, што яны самі прыходзяць у госці да жывых, а не наадварот.

Падрыхтоўка да сустрэчы пачыналася з уборкі хаты. Пасля абеду тапілі лазню. Спачатку мыліся самі, а потым пакідалі для памерлых асобны венік і ёмістасць з вадой. Пры гэтым прыгаворвалі: «Дзядочкі, бабачкі, ідзіце памыйцеся!»

Потым усе збіраліся ў бацькоў, гатавалася ўрачыстая памінальная вячэра.

— Вечарам, калі было ўжо цёмна, за стол сядалі самыя блізкія сваякі. Чыталася малітва, запальвалася свечка, гаспадар хаты ці старэйшы сямейнік абыходзіў з ёй вакол стала і запрашаў дзядоў сядаць за стол. Дзеля гэтага мужчына таксама адкрываў дзверы ці фортку, — кажа эксперт.

Месца за сталом адводзілі і самім памерлым. Гаспадары стараліся прыгатаваць найлепшае, але набор страў залежаў ад мясцовасці. Этнограф вылучае тры абавязковыя складнікі памінальнага стала: крупяную, кіслую і салодкую стравы.

З крупяных звычайна гатавалі пшанічную, пярловую або грэцкую кашу. Сярод кіслых страў былі квашаная капуста, юшка на костцы і жур — страва з аўсянай мукі. На салодкае падавалі стравы з мёдам, саладуху, грушавы адвар. У розных раёнах Беларусі былі і свае асаблівыя рэцэпты. Напрыклад, у Лепельскім раёне гатавалі клёцкі, якія лічыліся характэрнай памінальнай стравай. Таксама на стол маглі ставіць яечню, куццю і канун.

Былі і зусім незвычайныя мясцовыя асаблівасці. У Хоцімскім раёне лыжкі на памінальным стале клалі выемкай уверх. Паводле народнага тлумачэння, гэта рабілі, каб нябожчыкі ў трунах не перавярнуліся.

Падчас вячэры ці пасля яе сваякі ўспаміналі памерлых, расказвалі гісторыі з іх жыцця, часам нават варажылі на ўраджай. Пасля трапезы свечку задзьмувалі, але стол не прыбіралі — ежу пакідалі на ўсю ноч. У некаторых мясцовасцях перад сном з дзядамі развітваліся спецыяльнымі словамі: «Святыя Дзяды, вы сюды прыляцелі, пілі, елі, ляціце ж цяпер да сябе!»

Ці пілі гарэлку на Дзяды і каму налівалі?

На памінальным стале ў беларусаў знаходзілася месца і для чаркі. Але алкаголь у гэтым абрадзе меў хутчэй сімвалічнае значэнне.

— Дзядам ставілі асобную чарку ці вылівалі кроплю спіртнога на абрус. Пад Докшыцамі было прынята пускаць па гасцях маленечкую бутэльку ці адну чарачку. Пілі на Дзяды не дзеля весялосці ці каб у змененым стане свядомасці ўсталяваць кантакт з продкамі, хаця і так нехта думае. Алкаголь пераважна лічыўся сімвалічнай рэччу, і людзі за сталом не напіваліся, — падкрэслівае Таццяна Валодзіна.

Чым адрозніваюцца Дзяды ў праваслаўных і католікаў?

З часам народная традыцыя Дзядоў моцна пераплялася з хрысціянствам. Аднак у праваслаўных і католікаў склаліся розныя каляндарныя даты і формы ўшанавання памерлых.

У праваслаўнай традыцыі адзін з галоўных восеньскіх памінальных дзён — Дзмітрыеўская бацькоўская субота. Яна прыпадае на суботу перад днём памяці святога Дзмітрыя Салунскага, які адзначаюць 8 лістапада. Таму дата гэтай суботы штогод змяняецца.

Напярэдадні вернікі наведваюць царкву, падаюць запіскі з імёнамі памерлых і моляцца за іх. У храм таксама прыносяць ахвяраванні: хлеб, садавіну, гародніну, муку, алей і іншыя прадукты. Пасля набажэнства можна наведаць могілкі і зладзіць памінальную вячэру.

У католікаў памінанне памерлых прыпадае на 2 лістапада. Напярэдадні, 1 лістапада, адзначаюць урачыстасць Усіх Святых — дзень, калі Касцёл ушаноўвае ўсіх святых. А наступны дзень прысвечаны памяці ўсіх памерлых вернікаў, яго таксама называюць Задушкамі.

У гэтыя дні католікі наведваюць касцёлы і могілкі, моляцца за спачылых, прыносяць на магілы кветкі і запальваюць знічы. У многіх мясцовасцях святары праводзяць на могілках працэсіі, падчас якіх моляцца за памерлых.

Францішканін з Івянца айцец Яўген Голуб, з якім мы размаўлялі для аднаго з нашых матэрыялаў, тлумачыць хрысціянскі сэнс гэтых дзён:

— У шматлікіх еўрапейскіх краінах яшчэ ў дахрысціянскай традыцыі пачатак гэтага месяца быў звязаны з пашанай да спачылых. Але хрысціянства, падмуркам якога з'яўляецца вера ва ўваскрэсенне Хрыста, надало гэтым дням яшчэ больш глыбокі сэнс. Гэта не проста памяць пра продкаў, але перадусім вера ў тое, што смерць — не канец існавання, а гэта значыць, нашая сустрэча з імі магчымая.

Памінанне не абмяжоўваецца адным днём. На працягу першых васьмі дзён лістапада католікі могуць наведваць могілкі і, выканаўшы вызначаныя Касцёлам умовы, атрымаць адпуст за памерлых.

Пры гэтым народныя звычаі праваслаўных і католікаў на працягу стагоддзяў уплывалі адзін на аднаго. Этнограф Таццяна Валодзіна звяртае ўвагу на тое, як распаўсюджвалася традыцыя наведваць могілкі і запальваць там свечкі:

— Адведваць магілы ў гэты час — больш заходняя традыцыя, якая паступова (на маю думку, пад уплывам каталіцтва) распаўсюдзілася і ў нас. Як вядома, 2 лістапада ў Касцёле адзначаюць успамін усіх памерлых і шануюць іх выправай на могілкі. У такіх момантах мы бачым узаемаўплыў. Праваслаўныя вёскі, што суседнічаюць з каталіцкімі, з часам перанялі ў католікаў прыгожы звычай ставіць знічы на магілках, а некаторыя католікі пачалі хадзіць на могілкі ў тым ліку на Радуніцу, хаця такой традыцыі ў Касцёле няма, — адзначае даследчыца.

Чым Дзяды адрозніваюцца ад Радаўніцы?

Калі на восеньскія Дзяды продкаў чакалі дома, то на Радаўніцу жывыя самі ішлі да іх — на могілкі. У праваслаўнай традыцыі Беларусі гэта адзін з галоўных дзён памінання памерлых. Яго адзначаюць у аўторак Фамінага тыдня — на дзявяты дзень пасля Вялікадня.

У гэты дзень вернікі наведваюць храмы, дзе адбываюцца памінальныя набажэнствы, а пасля ідуць на могілкі. Радаўніца звязана з пасхальнай радасцю: людзі прыходзяць да магіл родных, каб падзяліцца з памерлымі весткай пра ўваскрасенне Хрыста.

У каталіцкім календары асобнай Радаўніцы няма. Галоўныя дні ўшанавання памерлых у Касцёле — 1 лістапада, калі адзначаюць урачыстасць Усіх Святых, і 2 лістапада — Успамін усіх памерлых вернікаў.

Як сёння беларусы захоўваюць традыцыі Дзядоў?

Стары хатні абрад Дзядоў сёння сустрэнеш не так часта, як раней. Але ў некаторых сем'ях яго працягваюць захоўваць. Напрыклад, жыхарка вёскі Вічын Лунінецкага раёна Ніна Каховіч расказвала, што і цяпер адзначае Міхайлаўскія Дзяды.

— У нас ладзілі Траецкія і Міхайлаўскія Дзяды. Міхайлаўскія праходзяць восенню, 21 лістапада. У гэты дзень рыхтавалі памінальную вячэру: на стол ставілі звараны квас з буракоў, супчык з грыбамі, нехта рабіў кашу на посным масле. Увечары запальвалі свячу, маліліся «Ойча наш», запрашалі дзядоў сядаць за стол і паміналі. На ноч стол не прыбіралі, усё пакідалі так, як было. Ну а ранкам у нас былі Бабы (шанавалі бабуль), мы зноў запальвалі свячу, пяклі бліны і ў пячы гатавалі яечню. Я і цяпер Міхайлаўскія Дзяды раблю, хаця асноўным памінальным днём лічаць Радаўніцу: дзеці і брацця адусюль прыязджаюць, і мы ідзём на могілкі.

Значна часцей сёння можна ўбачыць іншы спосаб ушанавання памерлых: сваякі прыязджаюць на могілкі, прыбіраюць магілы, прыносяць кветкі і запальваюць свечкі.

— Гэта традыцыя нашых бацькоў. У гэты дзень яны ішлі на могілкі ў вёсцы Камень і паміналі ўсіх сваіх родных, — расказваў нам Казімір Лямбовіч з Івянца. — Мы іх пахавалі ў Івянцы і цяпер самі прыходзім сюды, каб успомніць нашых сваякоў, дзядоў, перадаём гэтую традыцыю нашым дзецям. Помню, што людзей было многа. Штучных кветак яшчэ не з'явіліся, таму прыносілі жывыя. На магілы ставілі свечкі. Іх набывалі ці самі рабілі з воску.

Чаму старыя абрады паступова адыходзяць у мінулае? Этнограф Таццяна Валодзіна звязвае гэта з агульнымі зменамі ў ладзе жыцця і культуры:

— На маю думку, на гэта паўплывала агульная тэндэнцыя адыходу ад традыцыйнай культуры, забывання гэтага пласта. І хрысціянства тут ні пры чым. Падобнае адбываецца пад уплывам сучаснай гарадской, мадэрновай культуры, што абсалютна не выключае знікнення [традыцыі]. Але ж, безумоўна, ёсць сем'і, якія шануюць звычай, хаця гэта не так пашырана, як гадоў 50 таму. Аднак гэта тычыцца не толькі Дзядоў, а і другіх праяў традыцыйнай культуры. Хаця, на мой погляд, традыцыя шанаваць памерлых перажыве астатнія.

Любіце чытаць Onlíner? Дадайце нашы навіны ў «Асноўныя крыніцы» Google.

Ёсць пра што расказаць? Пішыце ў наш телеграм-бот. Гэта ананімна і хутка.

Перадрук тэкстаў і фатаграфій Onlíner без дазволу рэдакцыі забаронены. ga@onliner.by