12 406
26 ноября 2020 в 8:00
Автор: Татьяна Ошуркевич. Фото: Максим Малиновский, фотографии и предметы из фондов учреждения культуры «Музейный комплекс истории и культуры Оршанщины». Видео: Iлюстрацыя – Вольга Няснова
Спецпроект

«Быў, ёсць, буду». Onliner распачынае праект, прысвечаны 90-годдзю Уладзіміра Караткевіча

Разыгрываем три iPad Air! Скачайте приложение «Каталог Onlíner», чтобы участвовать!

Сачыць за тым, як жыве беларуская поўнач, лепш улетку. Тады тут не ведаюць удушлівага ветру, хаваюць сталічнага чужака ад нялітасцівага сонца і даюць адпачыць яго загнанай думкамі галаве. Але канец лістапада — гэта зусім іншая справа. Мясцовая прага да холаду гоніць снег ва ўсю моц — застаецца спадзявацца, што ён не схавае цябе пад пухнатай белай коўдрай. Гэта Орша. У нядзелю яе цэнтр ледзь-ледзь можна разглядзець. Тут узвышаецца помнік Леніну, каля якога на працягу гадзін ходзяць натоўпы міліцыянтаў: нібыта вартуюць мінуўшчыну ад пагрозлівых змен сучаснасці. Праз некалькі соцень метраў адгэтуль 90 гадоў таму нарадзіўся Уладзімір Караткевіч. І нам застаецца толькі гадаць, што б сказаў народны пісьменнік, калі б убачыў сёння свой родны горад. У новым праекце Onliner і A1, прысвечаным лёсу і творчасці выбітнага творцы, мы распавядзём пра ўсе этапы яго жыцця. Гэта — першы тэкст пра дзяцінства і месцы Уладзіміра Сямёнавіча ў яго роднай Оршы.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)


Два Уладзіміры, адзін горад

На пад’ездзе да Оршы чамусьці чакаеш трох рэчаў: холаду, шырыні раскінутага горада і людскога недаверу. З трох падазрэнняў апраўдваецца толькі першае. Людзі на маленькай плошчы спяшаюцца па сваіх справах, хутаюцца ў надзьмутыя пухавікі і папраўляюць маскі. Зрэшты, без сумненняў спыняюцца, калі просіш іх паказаць дарогу да цэнтра. І пакуль мы гутарым з мінакамі, па мокрай дарозе павольна праязджае адзінокі аўтазак, спыняецца паводдаль ад чырвонага будынка. Плошча замірае ў чаканні.

На тратуары стаіць мужчына з цыгарэткай у зубах. Ахоплівае спецтэхніку недаверлівым спакойным позіркам, ускідвае на плечы мяшок з зялёнай ялінкай і шпарка накіроўваецца па сваіх справах. Добрай раніцы, Беларусь, цяпер гэта твае будні: так краіна рыхтуецца да Новага года.

— Караткевіч? — вяртае нас да сапраўды важных рэчаў аршанка Таццяна. — Я сама з педагагічнай сям’і, хацела быць выкладчыцай беларускай мовы, таму моцна ім захаплялася. Што ён пісаў? Ну, дакладна сказаць не магу… Але для мяне важна, што Караткевіч нарадзіўся менавіта ў Оршы.

Адказ «ведаю не шмат, але ганаруся» сярод нашых суразмоўцаў будзе самым папулярным. І пры гэтым незразумела, што ты павінен адчуваць — сум ці здзіўленне. Змешаныя пачуцці ўзнікаюць і пры сустрэчы з цэнтрам горада. Тут, пасярод плошчы, узвышаецца помнік іншаму, «традыцыйнаму» Уладзіміру. А вось пра пісьменніка не нагадвае нічога.

— А дзе ж Уладзімір Сямёнавіч? — пытаем у мясцовых. У адказ нам моўчкі паказваюць рукой на парк: маўляў, ідзіце наперад.

І гэта праўда: Караткевіч «стаіць» за плотам сярод пустых сцежак і дзіцячых атракцыёнаў, удумліва глядзіць на вірлівы снег у аршанскай цішыні. Сапраўдны беларус цярпліва чакае свайго месца і часу.

А магчыма, гэта і не так важна. У Оршы пра пісьменніка раскажуць музей, вуліца, мурал, дзве школы з ганаровымі шыльдамі ды старая хата. Тут пачалося станаўленне Караткевіча як творцы, адсюль ідуць далейшыя сцежкі яго пісьменніцкага кірунку. Менавіта таму з гэтых памятных месцаў сваю вандроўку пачынаем і мы.

Орша — дзяцінства, першыя творы і выкладчыцкая дзейнасць

Як распавядаюць нам мясцовыя, доўга шукаць месцы Караткевіча не давядзецца. Вось музей, праз дарогу — вуліца, крыху далей — колішняя хата пісьменніка. Але, вядома, мы пачынаем з адпраўнога пункта любога чалавека — радзільнага дома. З’явіцца на свет Уладзімір Караткевіч вырашыў 26 лістапада 1930 года. Гэта адбылося тут, па адрасе Леніна, 26, дзе цяпер стаіць сучасны музей у гонар пісьменніка. У 30-я гады на гэтым месцы знаходзіўся гарадскі радзільны дом.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)


Мы ўваходзім у амаль пусты музей і просім распавесці нам, што ж насамрэч значыць Орша для творчасці Караткевіча. І вось пра што нам кажа старшы навуковы супрацоўнік Анастасія Смалякова:

Як казаў сам Уладзімір Сямёнавіч, ён нарадзіўся на Дняпры, а той у Кіеў цячэ з яго сэрца. Усё пачыналася ў Оршы, і таму шмат сваіх радкоў Караткевіч прысвяціў роднаму гораду. Ён быў вельмі рады, калі прыязджаў сюды падчас вучобы ва ўніверсітэце. Што ж тычыцца тутэйшых знаёмых-сяброў… Ну, мясцовыя ведалі, што ёсць такі Караткевіч. Аднак на тое, што ён пісьменнік, асабліва ўвагі не звярталі.

Але пра ўсё гэта па парадку. Бацькі Караткевіча пазнаёміліся ў рагачоўскім казначэйстве. Затым яны пажаніліся і пераехалі жыць у Оршу.

— У Караткевічаў было трое дзяцей — Валодзя быў самым маленькім. Цікава, што ўсе дзеці нарадзіліся ў лістападзе. І, як згадвала сястра Уладзіміра Сямёнавіча, бацькі абіралі адзін дзень, калі спраўлялі ўсе дні нараджэння. Маці Караткевіча сама займалася выхаваннем дзяцей, вучыла іх чытаць, пісаць, маляваць і слухаць музыку. Дарэчы, да нашых дзён захаваліся і малюначкі маленькага Валодзі.

Па словах самога Уладзіміра Сямёнавіча, у дзіцячыя гады на яго шмат уздзейнічала асяроддзе, у тым ліку дзед Васіль Грынкевіч. Менавіта ад яго ўнук пачуў шмат казак і пераняў любоў да прыроды. Маленькі Валодзя не толькі любіў слухаць апавяданні, але і сам дадумваў іх развіццё. А яшчэ Караткевіч часта пісаў лісты да сваёй цёткі Жэні, якая жыла на Далёкім Усходзе.

— У 1941 годзе ў жыцці Караткевіча пачаўся ваенны перыяд. Ён едзе ў Маскву да сястры Наталлі. Два гады дзеці не ведалі, дзе знаходзяцца іх бацькі, і толькі ў 1943-м стала вядома, што тыя ў Арэнбургу. Пасля сям’я перабіраецца ў Кіеў, а праз год зноў вяртаецца ў Оршу. Даваенная хата Караткевічаў была спаленая, а падчас вайны загінуў старэйшы брат Уладзіміра Сямёнавіча — Валерый.

Першы час пасля вяртання Караткевічы жылі ў зямлянцы, потым здымалі кватэру ў царкоўнага старасты, а пабудаваць сваё жыллё ў іх атрымалася толькі ў 1946 годзе. Гэта той самы дом, які зараз знаходзіцца па адрасе Караткевіча, 10. Побач з ім цяпер малююць мурал, а насупраць будынка знаходзіцца сучасны радзільны дом.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)


— Пабудаваць хату на былым месцы не атрымалася: гэтую тэрыторыю адвялі пад гарадскі парк. Але цяпер прыблізна на тым участку, дзе знаходзіўся іх дом, стаіць помнік Караткевічу. Тады было вырашана будавацца на вуліцы Варашылава, якая сёння носіць назву ў гонар пісьменніка. На яе пачатку можна пабачыць барэльеф Уладзіміра Сямёнавіча, далей будзе яго дом.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)

Што тычыцца адукацыі Караткевіча, то да вайны ён скончыў тры класы ў школе нумар 3. Праз нейкі час яна згарэла, і Валодзя перайшоў у школу нумар 1. Тут выдаваўся часопіс, у якім маленькі хлопчык ужо тады пачаў друкаваць свае вершы і малюнкі.

— У гэтай установе ў яго не склаліся адносіны з настаўніцай матэматыкі, таму ён перавёўся ў школу нумар 5. Як успаміналі тагачасныя сябры Караткевіча, у хлопчыка былі энцыклапедычныя веды амаль па ўсіх прадметах, але ж у большасці ён схіляўся да гуманітарных ведаў. Сам Уладзімір Сямёнавіч казаў, што ён мае абсалютны музычны слых, які спалучаўся з такой жа абсалютнай лянотай.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)


Надышоў 1949 год, Караткевіч паступае ў Кіеўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі на філалагічнае аддзяленне. Пасля, як сапраўдны беларускі студэнт, ён сутыкаецца з размеркаваннем, а па сканчэнні першага года працы пачынае друкаваць вершы. Менавіта ў той перыяд у аршанскай хаце ён напісаў першы варыянт аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха».

— Пасля размеркавання Уладзімір Сямёнавіч зноў вяртаецца ў Оршу. Тут да 1958 года ён працуе настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў школе нумар 8. Яго вучні пастаянна згадваюць, што выкладчыкам Караткевіч быў вельмі незвычайным. Заняткі ён пачынаў з таго, што ўлятаў у кабінет і хадзіў па класе. А яшчэ ён чытаў вучням свае вершы, але не прызнаваўся, хто іх напісаў. Толькі пасля выхаду першага зборніка вучні Караткевіча даведаліся, што іх цікавы настаўнік яшчэ і паэт.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Уладзімір Караткевіч (@karatkevich1930)


Праз год Уладзіміра Сямёнавіча прымуць у Саюз пісьменнікаў, у тым жа годзе з’явіцца і першая крытыка творчасці маладога аўтара. Тлумачэнне гэтаму простае: у той час цяперашняга класіка беларускай літаратуры лічылі «адарваным ад сучаснасці». Па тагачасных канонах патрабавалася праслаўляць савецкія будні, Караткевіча ж цягнула да гісторыі. Зрэшты, таму яго заява і выглядае так іранічна.

Так у жыцці пісьменніка і заканчваецца аршанскі перыяд.

Аршанцы і Караткевіч. «Цікаўнасць ёсць, а імпэту няма»

Калі мы пакідаем Оршу — адбываецца гэта прыкладна а 16-й гадзіне, — на вуліцы ўжо пачынае цямнець. Але ж рэдкія мінакі пагутарыць не адмаўляюцца. Холадна, таму мы абмяркоўваем усё хутка, дакладна і па справе.

У пачатку вуліцы Караткевіча, каля барэльефа, заўважаем мужчыну. Ён зацята настаўляе камеру, стараецца абраць ракурс, каб зрабіць выразны здымак для конкурсу. Гэта Аляксей, мясцовы электрык. І ён распавядае нам пра сябе і Караткевіча:

— Разумею, што кажу штампамі, але ж Караткевіч — сапраўдны «будзіцель» нашай культуры. Дзякуючы яму да беларушчыны дакрануўся і я. Магчыма, у большасці з-за яго творчасці беларуская мова і працягвае жыць. І мне здаецца, ён зрабіў сапраўдны подзвіг, калі паспрабаваў па крупінах сабраць для чытача нашу гісторыю. Адразу скажу: я далёка не спецыяліст у яго творчасці і ўвогуле не аматар мастацкай літаратуры, але некаторыя з яго радкоў сапраўды запамінаюцца. Я разумею, што яго варта пачытаць хаця б таму, што ён рызыкнуў паглядзець на беларусаў з іншага боку.

Што тычыцца аршанцаў… Добра, каб яны ўвогуле пра што-небудзь памяталі, не абавязкова пра Караткевіча. Тых, хто ў нас штосьці ведае пра гісторыю, насамрэч вельмі мала. Калі цікаўнасць і ёсць, то вялікага імпэту няма.

У ціхіх дварах, зусім недалёка ад школы нумар 3, каля пад’езда стаіць Анастасія. Жанчына выйшла на шпацыр з маленькім дзіцём і чакае маці. Яна прызнаецца: зямляк Караткевіч для яе — гэта штосьці далёкае.

— На жаль, я нічога не чытаю. Мне нават супрацоўніца музея распавядала, што да іх ніхто з аршанцаў не заходзіць — толькі школьнікаў прыводзяць. Унутры пуста, а ў музеі нават нецікава працаваць. Часам прыязджаюць турысты з іншых гарадоў, хтосьці заглядвае, але мясцовыя ідуць міма. Чаму так адбываецца, я не ведаю. Шчыра кажучы, я нават не памятаю, каб нам у школе пра Караткевіча расказвалі штосьці асаблівае, — паціскае плячыма жанчына.

Каля дарагога Уладзіміру Сямёнавічу Дняпра мы яшчэ спаткаем Вікторыю з дачкой Валерыяй.

— Лера, а раскажы, што ты ведаеш пра Караткевіча? — пытае ў дзяўчынкі жанчына і сама ж адказвае, убачыўшы ўсмешку дзіцяці: — Гэта такі пісьменнік.

Потым звяртаецца да нас:

— Вядома, мы ўсе чыталі яго творы, але, ведаеце, большасць усё роўна забылі. А вось калі пайшлі чуткі, што яго хату могуць знесці, мы вельмі турбаваліся. Непрыемна, калі ў тваім родным месцы так проста можа знікнуць важны помнік.

Увечары Орша на некалькі гадзін быццам спыняе дыханне. У закіданым снегам горадзе цяпер амаль ні душы. Стаяць на холадзе няўтульна, таму мы хаваемся ў машыне. Пакідаем родны горад Караткевіча, праязджаючы міма цэнтра. Тут, у самым яго сэрцы, яшчэ квітнее памяць аб народным пісьменніку — яе старанна захоўваюць родныя мясціны. Замеценых снегам шыльдачак амаль не відаць. Застаецца спадзявацца, што пад пяшчотай вясны, якая абавязкова надыдзе, яны дакладна зазіхацяць ярчэй.


«Падказкі Караткевіча» — працяг сумеснага праекта А1 і Onliner, які падкрэслівае пераемнасць пакаленняў і багацце нацыянальнай мовы і культуры. Гэты сезон прысвечаны 90-гадоваму юбілею Уладзіміра Караткевіча. Беларускія майстры тэатральнай сцэны агучылі малавядомы пласт творчасці славутага пісьменніка — казкі для дзяцей. Праект з’яўляецца часткай інфармацыйнай кампаніі #Караткевіч90, якую ладзіць А1. У дзень юбілею, 26 лістапада, таксама адбудзецца бясплатная анлайн-трансляцыя на VOKA спецыяльнай імпрэзы Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі «Наш Караткевіч».

 

Першую казку прачытаў Аляксандр Падабед. Ён распавёў нам, чаму атрымаў задавальненне, калі чытаў казку Караткевіча, а таксама працытаваў радкі з твора пісьменніка.

У Караткевіча, у яго цудоўным творы «Зямля пад белымі крыламі», ёсць радкі, якія тлумачаць, чаму мне падабаюцца яго казкі. Вы ўсё зразумееце. Напісана так: «Рэаліст у рэальным жыцці, беларус вялікі фантаст, рамантык і летуценнік у марах. Ясна, што цяпер ужо ніхто не верыць у вадзянікоў, лесуноў, лазнікаў і ўсё такое іншае, але раней верылі. І расказвалі такія рэчы ў чоўне на рыбалцы або на начлезе ля вогнішча, што дыбарам уставалі валасы». Разумееце, маленькі гэты радок адпавядае ўсяму таму, што напісана Уладзімірам Караткевічам, перад якім я заўсёды здымаў капялюш, — адзначыў Аляксандр Станіслававіч.

Наш канал у Telegram. Далучайцеся!

Ёсць пра што расказаць? Пішыце ў наш Telegram-бот. Гэта ананімна і хутка

Перадрук тэксту і фотаздымкаў Onliner без дазволу рэдакцыі забаронены. nak@onliner.by

Автор: Татьяна Ошуркевич. Фото: Максим Малиновский, фотографии и предметы из фондов учреждения культуры «Музейный комплекс истории и культуры Оршанщины». Видео: Iлюстрацыя – Вольга Няснова