12 501
07 ноября 2021 в 8:00
Автор: Дарья Спевак

«Людзей маглі абліваць халоднай вадой ці пабіць палкамі». Як змянялася стаўленне нашых продкаў да псіхічнага здароўя

Мы працягваем цыкл публікацый аб побытавай гісторыі беларусаў. Сёння раскажам пра тое, як развівалася (?) і змянялася стаўленне нашых продкаў да псіхічнага здароўя. Як абыходзіліся з людзьмі, небяспечнымі для грамадства, да з’яўлення псіхіятрычных лякарняў? Ці былі ў тыя часы неўрозы і дэпрэсіі і што з гэтым рабілі? Пра гэта і не толькі распавядзём у сённяшнім займальным тэксце.

Зазірнуць у галовы нашых продкаў ды апісаць іх дзівосы нам традыцыйна дапамагае Дар’я Гардзейчык, стваральніца маладога інстаграм-праекта «Альтэрнатыўны Музей» з некананічным падыходам да гісторыі, культуры і мастацтва Беларусі.

«Шалёныя», пакаранне вядзьмарак і лячэнне з дапамогай трэпанацыі

У ВКЛ псіхічныя захворванні разглядаліся з пазіцыі тэалогіі.

— Лічылася, што чалавек, які паказвае яўныя прыкметы псіхічнага захворвання, адлучыўся ад Бога. Асаблівых спосабаў лячэння ў гэты перыяд не было, таму грамадства бачыла неабходнасць адгароджваць такіх людзей ад соцыуму дзеля бяспекі, — пачынае Дар’я. — У Статутах ВКЛ нават быў спецыяльны тэрмін «шалёныя». У кнізе па-літоўску гэтае беларускае слова так і напісана — праўда, лацінкай!

Заканадаўчае нармаванне ў адносінах да «шалёных» з’явілася ў 1529 годзе, калі кароль Сігізмунд І Стары выдаў спецыяльны ўказ.

— Гарадскія ўлады былі абавязаны збіраць звесткі пра мясцовых «шалёных» і людзей, якія паводзяць сябе асабліва буяна, змяшчаць іх у турмы, каб засцерагчы ад небяспекі насельніцтва. А калі гэта быў шляхціц, то яго трэба было адправіць пад ахову родзічаў.

Дарэчы, калі такі «шелёны» чалавек здзяйсняў забойства, яго не вызвалялі ад адказнасці, а саджалі ў турму на паўтара года. Але ж гэта таксама значнае паслабленне, бо ўвогуле за забойства ў ВКЛ пагражала пакаранне аж да смяротнага.

— Таксама ў афіцыйных дакументах былі адзначаны людзі «з прыпадкамі». Навукоўцы не зразумелі дакладна, што гэта азначае: можа, эпілепсію... Хутчэй за ўсё, гэта было адносна лёгкае захворванне, але даволі істотнае, каб яго заўважыць. Такіх людзей з пазіцыі права разглядалі і як здаровых людзей — яны неслі поўную адказнасць.

Першая псіхіятрычная бальніца з’явілася на нашых землях у 1635 годзе ў Вільні. Лякарня была створана і працавала пры царкве Святога Крыжа. Цікава, што прымалі туды толькі мужчын, якіх лячылі мясцовыя манахі.

— Тэрапія праводзілася своеасаблівымі метадамі. У 2000 годзе, калі рэстаўравалі гэтыя царкву і манастыр, былі знойдзены чэрапы з прыкметамі трэпанацыі. Сапраўды, у тыя далёкія часы ў Еўропе гэты спосаб лячэння псіхічных захворванняў быў распаўсюджаны.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі першая псіхіятрычная бальніца з’явілася амаль праз стагоддзе — у 1728 годзе. Таксама пры манастыры, але ўжо ў Гродне.

Дарэчы, у ВКЛ, у адрозненне ад Еўропы, не існавала кастроў святой інквізіцыі, хоць крымінальная адказнасць за чараўніцтва прадугледжвалася. Праўда, такіх спраў было нямнога — некалькі дзясяткаў.

— На дадзены момант навукоўцы мяркуюць, што якраз вядзьмаркамі называлі псіхічна хворых жанчын, якія паводзілі сябе дзівакавата: тое-сёе мармыталі сабе пад нос, выкрыквалі.

Першыя крокі ў кірунку навукі: меланхолія і маніі

Выкладанне псіхіятрыі пачалося на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта ў XVIII стагоддзі. У той час з’явіліся першыя манаграфіі па гэтай навуцы і распачаліся курсы.

— Прафесар Лаўрынас Біцыё (Laurynas Bizio) апублікаваў манаграфію пра меланхолію (так раней называлі дэпрэсіўнае расстройства), маніі і віну. Гэта работа мела судова-псіхіятрычны характар і выкарыстоўвалася ў сувязі з прызнаннем віны чалавека.

У канцы XVIII стагоддзя, калі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай нашы землі перайшлі да Расійскай імперыі, у Беларусі пачало дзейнічаць расійскае заканадаўства ў адносінах да псіхічнахворых. Такія людзі павінны былі трапляць у ізаляцыю ў бальніцы губернскіх гарадоў, дзе іх лячылі. Віцебск, Магілёў, Гомель, Мінск — там былі створаны «дома скорбящих».

Медыцынскія работнікі ажыццяўлялі нагляд за хворымі, але асаблівага лячэння там не праводзілася.

— Усё было прыкладна так, як апісана ў Гогаля ў «Записках сумасшедшего»: людзей маглі абліваць халоднай вадой ці пабіць палкамі, калі тыя пачыналі распавядаць пра свае галюцынацыі і назойлівыя ідэі. Але ж у Мінску з 1894 года нават існавала аддзяленне для вар’ятаў, разлічанае на 60 спальных месцаў. Размяшчалася яно ў будынку манастыра XVII стагоддзя. Хворыя ўтрымліваліся ў антысанітарных умовах, але ж там былі ложкі з рамянямі, каб можна было неяк прышпіліць і ўціхамірыць шалёных пацыентаў.

Што да неўрозаў і дэпрэсій, то на іх стараліся не звяртаць увагі. Напрыклад, сялянам, што зранку да цемры працавалі ў полі, было не да генералізаванага трывожнага расстройства — яны нават маглі не разумець, што з імі нешта не так. Таксама на самаадчуванне нашых продкаў уплывалі традыцыі: вяселлі цягнуліся па некалькі дзён (жаніх і нявеста маглі за гэты час усвядоміць перамены, бо яны не былі вельмі рэзкімі), на пахаваннях заўжды прысутнічалі плакальшчыкі, што дапамагала перажыць і прыняць страту. Таксама вельмі шмат песень складалася паводле прымусовага замужжа і гэтак далей.

Карная псіхіятрыя і сексапаталогія замест сексалогіі

Псіхіятрыя ў Беларусі пачала больш-менш развівацца ў канцы XIX стагоддзя, калі сталі закладвацца асновы спецыялізаванай дапамогі і прымяняцца медыкаментозная тэрапія.

— З 1903 па 1907 год, напрыклад, былі створаны Магілёўская псіхіятрычная лячэбніца і Віленская. Але ж перадавой інтэлігенцыі было фіялетава на стан сферы псіхічнага здароўя — ажно да прыходу савецкай улады, якая ў 1950-х пачала будаваць псіхіятрычныя бальніцы. Трэба сказаць, што псіхіятрыя ў СССР была даволі своеасаблівай: яна, як і многія рэчы, з’яўлялася ідэалагізаванай. Калі справа была ў малой псіхіятрыі (напрыклад, неўрозах), то чалавек, які звяртаўся да доктара, атрымліваў дыягназ «вегетасасудзістая дыстанія». Ні пра якую сацыяфобію, генералізаванае трывожнае расстройства або дэпрэсію гаворкі не вялося: ну не можа ў савецкага чалавека быць неўрозаў, у нас усе нармальныя!

Таксама не сакрэт, што ў савецкія часы ў псіхарні маглі змяшчаць дысідэнтаў. Цікавае стаўленне савецкай медыцыны было і да так званых сексуальных дэвіяцый. Як такой навукі сексалогіі ў СССР не існавала.

— Мамы Отыса з серыяла Sex Education у гэтай краіне ўзнікнуць не магло — была толькі сексапаталогія. У рамкі гэтага паняцця савецкія навукоўцы ўносілі ўсё што папала. Адны прылічалі да паталогій аральны і анальны секс, фетышызм і нават мастурбацыю, нават любыя сексуальная фантазіі. Іншыя былі не такімі кансерватыўнымі і да паталогій адносілі толькі педафілію і гомасексуальныя стасункі. Гэта вельмі цікава: у падручніку 1983 года ёсць малюнак, дзе апісаны «шлях ад нормы да дэвіяцыі».

Савецкія ўрачы «лячылі» гомасексуальнасць па прынцыпе сабакі Паўлава. Яны спрабавалі сфарміраваць адарванне ад людзей свайго полу: паказвалі пацыенту фотаздымак прывабнага чалавека таго ж полу і давалі таблетку, якая правакуе ірвоту. Спадзяваліся такім чынам вылечыць «няшчаснага», — гаворыць Дар’я. — Аднак ніякіх сведчанняў, што такія спосабы тэрапіі былі паспяховымі, мы не маем.

Калі вы хочаце пачытаць пра іншыя асаблівасці побытавай гісторыі продкаў, напішыце нашаму журналісту на пошту ds@onliner.by.


бальзам для бороды, для всех типов кожи, свойства: придание блеска/смягчение, 40 г
масло для бороды, свойства: смягчение/увлажнение, 50 мл
бальзам для бороды, свойства: придание блеска, 63 г
масло для бороды, для всех типов кожи, свойства: антибактериальный эффект/увлажнение

Наш канал у Telegram. Далучайцеся!

Ёсць пра што расказаць? Пішыце ў наш тэлеграм-бот. Гэта ананімна і хутка

Перадрук тэксту і фотаздымкаў Onlíner без дазволу рэдакцыі забаронены. ng@onliner.by

Автор: Дарья Спевак
Без комментариев