Пра што гэты матэрыял

• Бацян, лупаты і праснак: жывая мова Міншчыны
• Смылянка ці пацук? Моўныя сюрпрызы паўночнай Беларусі
• Магілёўшчына: край паніўкі і тамбыркі
• Усходняе Палессе: дзе гняздо — гэта кубло
• Муцюн, каўдун і селег: словы з заходняга краю Палесся
• Ганавіцы, стрымбуль і клыбаты: як гаворыць Гродзеншчына
• Людзі, якія пакінулі нам жывое слова

Гэтыя паездкі сталі часткай праекта «Мова: як гаворыць краіна», прысвечанага беларускай дыялектнай разнастайнасці. У цэнтры ўвагі былі мясцовыя гаворкі з іх лексікай: у выніку нам удалося зафіксаваць каля сотні дыялектных слоў (без уліку тых, што ўжо сталі часткай літаратурнай мовы) і пабачыць, наколькі складанай і шматграннай застаецца моўная карта Беларусі.

Матэрыялу было назапашана значна больш, чым маглі змясціць асобныя публікацыі і відэаролікі. Разумеючы яго каштоўнасць — і з павагі да нашых суразмоўцаў, не ўсе з якіх, на жаль, дачакаліся прэм’еры, — мы аб’ядналі вынікі экспедыцый у 28-хвілінны дакументальны фільм «Гаворкі Беларусі». Яго аўтарамі выступілі супрацоўнікі Onlíner і Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі.

Бацян, лупаты і праснак: жывая мова Міншчыны

У цэнтральнай частцы Беларусі, дзе сфарміраваліся сярэднебеларускія гаворкі і на іх аснове — сучасная літаратурная мова, моўная карціна аказалася далёка не аднастайнай. Гэты рэгіён гістарычна быў зонай кантактаў розных плямёнаў і культур, таму тут перапляліся рысы паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў беларускай мовы. Каб праверыць, у якой ступені гэтыя адрозненні захаваліся сёння, мы наведалі два населеныя пункты Міншчыны — аграгарадок Гайна на поўначы вобласці і вёску Вецярэвічы на поўдні. І хоць адлегласць паміж гэтымі населенымі пунктамі складае каля ста кіламетраў, нам удалося выявіць прыкметныя лексічныя адрозненні.

Экспедыцыя паказала, што жыхары поўначы і поўдня Мінскай вобласці часта называюць адны і тыя ж рэчы па-рознаму. Напрыклад, драпежнага звярка, які цягае курэй, на поўначы называюць шашок, а на поўдні — тхор; жэрдку ў куратніку — адпаведна куросадня і седала. Птушку з чырвонай дзюбай на Лагойшчыне называюць і бусел, і бацян, у той час як у Пухавіцкім раёне ўжываюць толькі слова бусел. Чалавека з вялікімі губамі на поўначы назавуць лупатым, а на поўдні — губатым, прычым слова лупаты там звязваюць ужо з вялікімі вачыма.

Адрозненні закранаюць і традыцыйную вясковую культуру. Прыладу для апрацоўкі лёну на поўначы Мінскай вобласці называюць мяліца, а на поўдні — церніца; плоскі хлеб са скаварады — праснак і/або скавароднік. Для характарыстыкі чалавека, які любіць паесці, таксама ўжываюцца розныя словы: на поўначы — лапшывы, на поўдні — хаўчлівы. Пры гэтым некаторыя словы выходзяць за межы сваіх традыцыйных тэрыторый, а частка старых назваў паступова знікае разам з вясковымі рэаліямі.

У цэлым экспедыцыя пацвердзіла, што нават у цэнтральнай Беларусі, гаворкі якой лічаць асновай сучаснай літаратурнай мовы, захоўваецца значная лексічная разнастайнасць. Разам з тым многія дыялектныя асаблівасці сёння жывуць пераважна ў маўленні старэйшага пакалення, а моўныя межы паступова размываюцца. Гэтая жывая спадчына яшчэ існуе, але з цягам часу можа знікнуць, таму яе фіксацыя і даследаванне застаюцца важнымі.

Смылянка ці пацук? Моўныя сюрпрызы паўночнай Беларусі

На поўначы Беларусі, у Віцебскай вобласці, моўная разнастайнасць аказалася асабліва выразнай. Гэты край — гістарычнае Паазер’е з глыбокімі культурнымі каранямі, звязанымі з полацкімі і віцебска-смаленскімі крывічамі, і тут нават сёння вылучаюцца дзве групы гаворак — полацкая на захадзе і віцебская на ўсходзе. Мы наведалі вёскі Праходы Глыбоцкага раёна і Яськаўшчына Лёзненскага раёна, каб зафіксаваць не толькі агульныя дыялектныя рысы, але і словы, уласцівыя толькі асобным часткам рэгіёна. Размовы з мясцовымі старажыламі паказалі: нават у межах адной вобласці моўныя адрозненні могуць быць вельмі істотнымі.

Асабліва выразна гэта бачна ў лексіцы. Напрыклад, прыстасаванне для нашэння вёдраў на захадзе Віцебскай вобласці называюць насілы, а на ўсходзе — каромысла. Ручка касы ў Глыбоцкім раёне — палюх, а ў Лёзненскім — мыльніца або мульніца; вымя жывёлы на ўсходзе могуць называць словам судно. Для адных і тых жа з’яў існуюць і зусім унікальныя мясцовыя назвы: напрыклад, пацука на ўсходзе называюць смылянка. Складзеныя ў граду дровы — гэта клад у Глыбоцкім раёне і касцёр у Лёзненскім, ажыны — адпаведна ежавіны і сербаліны.

Экспедыцыя выявіла і іншыя цікавыя словы: бахур (пазашлюбнае дзіця), абяртня (луста хлеба), ялкі (дзясны). Некаторыя назвы маюць невялікую тэрыторыю пашырэння і амаль не выходзяць за межы асобных раёнаў, што сведчыць пра высокую ступень лакальнай моўнай самабытнасці. Пры гэтым сустракаюцца і прыкметы знешніх уплываў: на захадзе — асобныя польскія элементы, на ўсходзе — рысы, абумоўленыя блізкасцю рускай мовы. Аднак нават каля мяжы з Расіяй мясцовыя гаворкі захоўваюць выразную беларускую аснову.

Паездка па Віцебшчыне паказала, што паўночныя гаворкі краіны надзвычай багатыя і разнастайныя, а моўныя межы тут часта праходзяць нават паміж суседнімі раёнамі. Гэта сведчыць пра жывую і складаную структуру дыялектнай прасторы, дзе старажытныя моўныя традыцыі яшчэ трымаюцца, але паступова змяняюцца пад уплывам часу і культурных кантактаў.

Магілёўшчына: край паніўкі і тамбыркі

Гэты край — гістарычнае Падняпроўе, тэрыторыя кантактаў розных славянскіх плямён, што абумовіла моўную стракатасць. Днепр падзяляе вобласць не толькі геаграфічна, але і дыялектна: на правым беразе распаўсюджаны полацкія гаворкі, на левым — усходнемагілёўскія, вядомыя, між іншым, мяккім вымаўленнем гука «р». Для даследавання мы выбралі вёску Шапялевічы Круглянскага раёна на правабярэжжы і некалькі населеных пунктаў Чавускага раёна на левым беразе, дзе паразмаўлялі з мясцовымі старажыламі.

Нават паміж адносна блізкімі вёскамі выявіліся прыкметныя лексічныя адрозненні. Напрыклад, частку калодзежнага жураўля ў Круглянскім раёне называюць шчогла, а ў Чавускім — кладка або круціла; курыцу з куранятамі на правабярэжжы могуць назваць цыплятніца, а на ўсходзе звычайна кажуць квакуха. Гронку арэхаў або жалудоў на захадзе вобласці называюць гранка, а на ўсходзе — кісць; прасечаную ў лёдзе дзірку — палонка або паніўка ў залежнасці ад мясцовасці. Дробную часцінку ў воку ў розных раёнах называюць парушынка або сурынка, а кручок для вязання на ўсходзе можа мець незвычайную назву тамбырка.

Экспедыцыя зафіксавала і шэраг яркіх рэгіяналізмаў: сонца (сланечнік), пуня (хлеў), ляднік (падбярозавік), загуваліна (прызба), шкуцянка (коўдра з ануч). Частка слоў аказалася новай для даследчыкаў — раней іх ужыванне на Магілёўшчыне не фіксавалася, што сведчыць пра жывую і зменлівую прыроду мясцовых гаворак.

Паездка паказала, што ўсход Беларусі захоўвае багаты пласт унікальнай лексікі, а моўныя адрозненні могуць выразна праяўляцца нават на невялікай адлегласці. Адначасова гаворкі працягваюць змяняцца: адны словы знікаюць, іншыя пашыраюцца або з’яўляюцца нанова, што робіць дыялектную карту рэгіёна дынамічнай і жывой.

Усходняе Палессе: дзе гняздо — гэта кубло

Усходняе Палессе — адзін з найбольш самабытных моўных рэгіёнаў Беларусі, дзе гаворкі сфарміраваліся пад моцным уплывам дрыгавічоў і захавалі яркія асаблівасці. Тут пашыраны слуцкая і мазырская групы гаворак, для якіх характэрны саканне, оканне і асаблівыя формы слоў (буў, му замест быў, мы). Экспедыцыя ахапіла Любанскі раён Міншчыны і Лельчыцкі раён Гомельшчыны, дзе мы паразмаўлялі з мясцовымі жыхарамі і зафіксавалі як агульныя для рэгіёна рысы, так і вузкалакальныя словы.

Частка ўсходнепалескіх слоў увайшла ў сучасную літаратурную мову. Напрыклад, агароджу для жывёлы тут называюць кашара, зжатае поле — жытнішча, ястраба — коршак, а папулярныя цёмна-сінія ягады — буякі. Жаночае ўпрыгожанне на шыі мае ў розных мясцовасцях Усходняга Палесся назву пацеркі або маністы.

Разам з тым у рэгіёне захоўваецца шмат лакальнай лексікі, якая мае абмежаванае распаўсюджанне. Так, свойскую рагатую жывёлу тут называюць тавар або гавяда, качаргу — кавяня або камяня, птушынае гняздо — кубло. У глыбіні Палесся зафіксаваны і зусім унікальныя словы: хондзя (ліхаманка), захалод (халадзец), ляпак (пячнік), мач як назва вілаў. Усе гэтыя адзінкі застаюцца па-за межамі сучаснай літаратурнай мовы.

Гаворкі Усходняга Палесся захоўваюць як агульную моўную аснову, так і выразную лакальную спецыфіку. Тутэйшыя жыхары добра валодаюць сваімі моўнымі традыцыямі, і нават маладзейшае пакаленне часта карыстаецца мясцовымі словамі. Такім чынам, Палессе застаецца адным з найжывейшых асяродкаў беларускай дыялектнай разнастайнасці, дзе рэгіянальная лексіка працягвае існаваць і ўплываць на агульнанацыянальную мову.

Муцюн, каўдун і селег: словы з заходняга краю Палесся

Гаворкі Заходняга Палесся заўважна адрозніваюцца ад іншых тэрытарыяльных разнавіднасцей беларускай мовы. Тут назіраецца вялікая моўная разнастайнасць: нават у суседніх вёсках словы могуць гучаць па-рознаму (віз, вуз, выз; кінь, кунь, кынь і інш.). Экспедыцыя ахапіла некалькі мясцовасцей Брэстчыны — Камянецкі, Бярозаўскі і Пінскі раёны, дзе мы таксама зафіксавалі як агульнарэгіянальныя, так і вузкалакальныя моўныя асаблівасці.

Сярод слоў, характэрных для ўсяго Заходняга Палесся, можна назваць наступныя: клуня (гаспадарчая пабудова для снапоў і сена), лёх (пограб), кацуба (качарга), шчур (падобная да пацука жывёла, якая жыве на балотах). Частка гэтых слоў ужо выходзіць з ужытку або паступова выцясняецца больш агульнымі беларускімі назвамі, што сведчыць пра змены ў традыцыйным ладзе жыцця.

Разам з тым у розных частках рэгіёна захоўваюцца лакальныя словы. Напрыклад, свіны страўнік тут называюць каўдун або кіндзюх, крата — поўх, самца качкі — селег, а чалавека, які хлусіць, — муцяр або муцюн. Прылада для біцця масла вядомая пад назвай біянка або бойка. Да ліку мясцовых лексічных адзінак адносяцца таксама шурык (невялікая гаспадарчая пабудова), пасербніца (падчарыца), бадзюхі (ігліца), шушварка (скварка), мулянік (мазоль). Многія з прыведзеных слоў амаль не выходзяць за межы асобных раёнаў.

Экспедыцыя пацвердзіла, што заходнепалескія гаворкі маюць асаблівы статус у беларускай моўнай прасторы: іх лексіка часта не трапляе ў нарматыўныя слоўнікі, але захоўвае багатую рэгіянальную традыцыю. Пры гэтым мова канкрэтных носьбітаў спалучае мясцовыя рысы з уплывамі іншых гаворак і сучаснай культуры, што робіць дыялектную карціну рэгіёна асабліва жывой і разнастайнай.

Ганавіцы, шчыпяры і клыбаты: як гаворыць Гродзеншчына

Панямонне — апошні з буйных гісторыка-этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі, які Onlíner ахапіў сваімі даследаваннямі. Размешчаны на скрыжаванні культур і гандлёвых шляхоў, гэты край вызначаецца гродзенска-баранавіцкімі гаворкамі паўднёва-заходняга дыялекту. Яны маюць агульныя рысы з палескімі гаворкамі (саканне, асаблівыя дзеяслоўныя формы, няпоўнае оканне), але захоўваюць і ўласныя адметнасці — як у вымаўленні, так і ў лексіцы. Падчас экспедыцыі мы наведалі некалькі вёсак на берагах Нёмана і Шчары, дзе паразмаўлялі з мясцовымі старажыламі.

Глабальных адрозненняў паміж раёнамі Гродзеншчыны мала, аднак адметныя мясцовыя словы маюцца і тут. Напрыклад, ганавіцы (штаны), кошасць або кашута (перхаць), чосанкі (валёнкі). Толькі ў гэтым рэгіёне апалую ігліцу называюць кастрыца, а слова махляр можа абазначаць не толькі ашуканца, але і хлуса. Для розных частак цыбулі тут выкарыстоўваюць асобныя мясцовыя назвы (стрымбуль, шчыпяры), а чалавека-інваліда называюць клыбатым — у адрозненне ад кульгавага, які мае часовую траўму.

Сустрэліся таксама іншыя рэгіяналізмы: пошва (навалачка), шчолак (вадкая частка стравы), скабы (рэбры жывёлы), лахіны (буякі), драварня (месца, дзе сякуць дровы). Частка гэтых слоў паступова выходзіць з ужытку або выцясняецца больш агульнымі беларускімі адпаведнікамі, але яшчэ захоўваецца ў маўленні старэйшага пакалення.

Гаворкі Гродзеншчыны ўтвараюць адносна цэльную, але адметную моўную прастору з уласнай лексікай і нюансамі значэнняў. Як і ў іншых рэгіёнах Беларусі, мясцовыя моўныя асаблівасці паступова змяняюцца, аднак пакуль застаюцца важнай часткай жывой культурнай спадчыны.

Людзі, якія пакінулі нам жывое слова

За гэтай гісторыяй — людзі: тыя бабулі і дзядулі, якія прымалі нас у сваіх дамах, частавалі, расказвалі пра жыццё і гаварылі на той мове, якую памятаюць з дзяцінства. Мы шчыра дзякуем ім за давер, гасціннасць і жывое слова. Без іх гэты праект проста не адбыўся б.

Нашы героі: Міншчына

Нашы героі: Віцебшчына

Нашы героі: Магілёўшчына

Нашы героі: Усходняе Палессе

Нашы героі: Заходняе Палессе

Нашы героі: Гродзеншчына

---

Калі тэма беларускіх гаворак вас зацікавіла, раім звярнуць увагу на кнігу філолага Вадзіма Шклярыка «Як гавораць беларусы». Яе аўтар — адзін з удзельнікаў апісанай вышэй экспедыцыі і даследчык, які шмат гадоў вывучае моўную разнастайнасць нашай краіны. У выданні ў даступнай форме расказваецца пра асаблівасці беларускай мовы, яе дыялектныя разнавіднасці і моўнае багацце розных рэгіёнаў.

Перадрук тэксту і фотаздымкаў Onlíner без дазволу рэдакцыі забаронены. ga@onliner.by