10 230
126
12 января 2019 в 8:00
Источник: Сяргей Макарэвіч. Фото: Максім Тарналіцкі, ілюстрацыі Алег Гірэль

«Кулакі не ўратуюць, калі ты адзін, калі не маеш унутранай свабоды...» Альгерд Бахарэвіч — пра 90-я, чытачоў і «Сабак Эўропы»

Існуе тэорыя, згодна з якой пісьменнік павінен кожны год-паўтара выдаваць па новай кнізе. Іначай пра яго пачнуць забываць чытачы, а яго месца зойме іншы аўтар. Кнігі Альгерда Бахарэвіча і выходзяць прыкладна з такой перыядычнасцю. Год таму мы атрымалі ад яго 900-старонкавых «Сабак Эўропы». А ўжо на падыходзе новая кніга — «Мае дзевяностыя».


— Альгерд, вынікі 2018-га падвялі для сябе? Год быў удалы?

— Год быў удалы і, як заўсёды, поўны працы, творчасці і падарожжаў. Для мяне ён прайшоў пад знакам «Сабак Эўропы»: іх чыталі, пра іх пісалі, размаўлялі і спрачаліся, яны прэзентаваліся ў розных краінах і гарадах, іх узнагароджвалі, асэнсоўвалі і спрабавалі разгадаць іх таямніцы. І іх перакладалі — вынікам будзе руская версія рамана, якая выйдзе ў маскоўскім выдавецтве «Время» ўжо праз пару месяцаў. Рыхтуецца і ўкраінскі пераклад. У Францыі выйшлі па-французску «Дзеці Аліндаркі», у Нямеччыне і Венгрыі публікавалася мая эсэістыка. Ёсць прапановы ад брытанскіх перакладчыкаў. Два месяцы ў 2018-м мы з жонкай (паэткай і перакладчыцай Юляй Цімафеевай) пражылі ў Берліне, дзе я дапісваў новую кнігу. Удзельнічалі ў літаратурных фестывалях у Польшчы, Украіне, Беларусі…

Як бачыце, удалы быў год ці не, я вымяраю ў тэкстах, падарожжах і задавальненні ад таго, што робіш. У гэтым сэнсе няўдалых гадоў у мяне не здаралася ўжо даўно. Што да чыста чалавечых рэчаў — былі свае радасці і свае расчараванні, як ва ўсіх. Жыццё ў Беларусі нельга назваць шчаслівым, але трэба жыць далей і рабіць сваё. «…I have promises to keep and miles to go before I sleep». Добрыя радкі Фроста, якія я ўсё часцей паўтараю сам сабе.

Толькі-толькі ў вас выйшла новая кніга. «Мае дзевяностыя» — гэта кніга нон-фікшн, у назве якой і раскрыта тэма. Чаму звярнуліся да таго часу?

— Дзевяностыя — вельмі дзіўны час. З аднаго боку, яны былі адносна нядаўна, а з другога — такое адчуванне, што гэта ўжо нейкая забытая, мінулая эпоха. Разумееце, дзевяностыя — яны нібыта і былі, але ўспрымаюцца як нейкі прабел у нашай гісторыі. Быццам з жыцця краіны сарамліва і з пагардай выкраслілі цэлае дзесяцігоддзе. Магчыма, гэта звязана з тым, што дзевяностыя ў нас былі перыядам паміж канцом далічбавай эпохі і пачаткам інфармацыйнай лічбавай рэвалюцыі. Сучаснаму чалавеку цяжэй успрымаць як рэальнае нешта, што не было асвоена інтэрнэтам.

Да таго ж Беларусь — краіна, дзе кожнае новае пакаленне лічыць, што яно ўсё пачынае з чыстага ліста. Людзі збольшага не адчуваюць сувязяў з нядаўнім мінулым — ні культурных, ні гістарычных, ні палітычных… А дзевяностыя — вельмі цікавы, насычаны падзеямі, рэвалюцыйны час. І я бачу, што пра гэтыя важныя падзеі проста забыліся. Але менавіта моцная інерцыя дзевяностых дагэтуль уплывае на тое, што ў Беларусі ёсць вольныя людзі, ёсць супраціў сістэме, ёсць незалежныя медыя, ёсць мысленне і ёсць інтэлектуальная рэфлексія. А таксама на тое, што на мапе свету дагэтуль існуе незалежная Беларусь, хоць выглядае гэты наш кавалачак мапы ўсё больш трывожна.

Яшчэ дзевяностыя — гэта, вядома, траўма. Траўма імклівага спаўзання ў несвабоду. Пра такое і праўда сорамна ўспамінаць. Але трэба. Трэба задавацца пытаннем, чаму так сталася. Мы былі тады занадта маладыя, каб нешта змяняць, але дастаткова дарослыя, каб разумець, куды коціцца краіна. Менавіта ў дзевяностыя з’явілася першае пакаленне вольных беларусаў. Ужо не рабоў, не канфармістаў, яшчэ не спажыўцоў і не зомбі. Такое незвычайнае пакаленне, пра якое ўсе забыліся.

Мая кніжка пра дзевяностыя — гэта вельмі асабісты тэкст. Надышоў час разабрацца з уласнай маладосцю. Сустрэцца з сабой тагачасным — дурным, рамантычным, злосным, няўрымслівым і поўным ілюзій. Чытача гэтай кнігі таксама чакае сустрэча з самім сабой. Думаю, мы з ім хадзілі па тых самых вуліцах, тусаваліся на тых самых канцэртах, чыталі тыя самыя кніжкі і газеты, дый марылі пра тое самае… І, магчыма, пілі той самы алкаголь.

 У мае дзевяностыя, а я быў школьнікам у раённым цэнтры, жылося цяжкавата. З заробкамі ў бацькоў было кепска. Было шмат і вясёлага, але найбольш запомніліся менавіта цяжкасці. Вашы дзевяностыя — якія?

— Мае дзевяностыя — п’яныя, злыя, бяссонныя, вясёлыя да істэрыкі, расквечаныя надзеямі і абсурдам, поўныя любові і нянавісці. Але галоўнае, мае дзевяностыя — не нудныя. І, вядома ж, мае дзевяностыя — мінскія. Гэтая кніжка — гісторыя беднага, вольнага маладога паэта, якому пляваць на дабрабыт, аматара панк-року, тоўстых кніжак, таннага віна і самотных шпацыраў па самым дзіўным горадзе ў свеце. Горадзе, якога больш няма. Я бачу гэтага патлатага хлопца ў доўгім скураным паліто, які ідзе ўначы пехатою з Цэнтра ў Шабаны ад сваёй дзяўчыны, у кішэні ні рубля, затое ёсць пачак «Астры», куды засунутая стрэсеная ў кагосьці «Саюз-Апалоніна», новая песня ў галаве ды Джойс у заплечніку.

Вы напісалі раман «Шабаны», прысвечаны аднайменнаму раёну Мінска, там вы і жылі. У новай кнізе Шабанам таксама прысвечана частка аповеду. Здаецца, і да сёння гэты раён лічыцца самым небяспечным у Мінску. Часта даводзілася там вырашаць пытанні кулакамі?

— Так, без Шабаноў у кнізе мне было не абысціся. Мае бацькі пераехалі туды ў 1979-м, а з’ехаў я адтуль толькі праз 20 гадоў. У Шабанах я хадзіў у школу, савецкую школу ў індустрыйным гета на ўскраіне вялікага горада. Вядома, культ сілы там квітнеў, як і культ пошласці, пакоры і гэтак далей. Але сапраўднае пекла пачыналася, калі ты выходзіў з той школы і разумеў, што вось гэта ўсё навокал, гэтае ўбоства і жалезныя іерархіі, гэты страх і гэтая безнадзейнасць — можа застацца з табой назаўжды, калі ты не будзеш супраціўляцца. Сам я на кулакі рэдка спадзяваўся, хіба ў самых адчайных і крытычных сітуацыях. Кулакі не ўратуюць, калі ты адзін, калі не маеш унутранай свабоды, калі табой кіруе страх. Усё, што я меў, — гэта мая свабода і мае кніжкі. Я быў начытаны, культурны хлопчык з моцна развітым пачуццём пратэсту, я ўсяляк культываваў у сабе непадабенства да іншых. Я і мае сябры былі хутчэй фрыкі, «валасатыя» ў гопніцкім асяроддзі. Я думаю, гэта мяне і ўратавала: кнігі, сябры, музыка і маё ўласнае вар’яцтва.

«Калі ў цябе ёсць машына часу — залазь і гані»

—  Два гады таму вы «рэанімавалі» дзевяностыя — зноў сабралі панк-гурт «Правакацыя», выступілі ў клубе «Графіці». Што падштурхнула гэта зрабіць ледзьве не праз два дзесяцігоддзі пасля апошняга канцэрта?

— Калі ў цябе ёсць машына часу — залазь і гані. А не стой каля яе і выцірай скупую мужчынскую слязу. Цярпець не магу настальгіі. Той канцэрт і быў вось такой машынай часу на адзін вечар. Напэўна, мне і маім музыкам проста было цікава ўспомніць сябе маладых і скандальных. Паглядзець, ці жывыя мы, ці здольныя мы яшчэ да такіх выклікаў. Зноў адчуць атмасферу, у якой мы пражылі тыя дзесяць гадоў: рэпетыцыйныя кропкі, цёмныя клубы, сцэна, роспач і злосць, драйв і no future for you. Мне здаецца, што тады гэта была такая гульня, увесь гэты наш панк-рок. Гульня, да якой мы ставіліся вельмі сур’ёзна. Колькі было змарнавана часу на ўсе гэтыя забароненыя канцэрты, на пошук апарата, на расклейванне самаробных афіш, на рэпетыцыі, балбатню, тусоўкі і вясёлае піяцтва…

Высветлілася, што так, мы жывыя і вольныя, і тых, хто слухаў «Правакацыю» у 90-я, сабралася поўная зала, і тых, хто быў тады занадта малы, таксама прыйшло нямала. Але вось што з гэтым усім цяпер рабіць? Машыну часу на ўсё астатняе жыццё не арандуеш.

Чаму дзейнасць «Правакацыі» спынілася ў 2000-м?

— У канцы дзевяностых я зразумеў, што хачу займацца літаратурай, хачу зрабіцца пісьменнікам, што менавіта гэта мяне захапляе больш за ўсё. І што мая літаратурная творчасць падабаецца іншым. Літаратура была патрэбна мне як паветра. А музыка… Я ніколі не быў сапраўдным музыкам, хоць у мяне была «Правакацыя» і сам я граў на басе ў розных праектах. У музыцы мяне больш за ўсё прыцягвалі тэксты. Тэксты і эпатаж. Недзе ў 1999-м я зразумеў, што гэта проста тупа і нецікава: не маючы музычных здольнасцей, прысвяціць жыццё маргінальнаму, скандальнаму і мала каму патрэбнаму праекту, галоўным пасылам якога была нянавісць і здзек з усіх. Я ўсё ж чалавек тонкі, і літаратура для мяне — найтанчэйшае з мастацтваў.

Пасля «рэанімацыі» быў толькі адзін канцэрт гурту. Збіраецеся яшчэ адыграць?

— Музыкі «Правакацыі» зусім нядаўна заснавалі новы гурт, ужо без мяне. Мне ў мае амаль сорак чатыры важна разумець, што я раблю нешта сэнсоўнае. Адзінае, што я добра ўмею, у чым нечага дасягнуў і ў чым маю амбіцыі, — гэта чытаць і пісаць. Я дыхаю літаратурай, забяры яе — што застанецца?.. І змяняць сябе ўжо занадта позна.

«Беднасць і неўладкаванасць — цана свабоды»

Пісьменнік у Беларусі — гэта прафесія?

— Не ведаю, як для астатніх, але для мяне, безумоўна, так. Пісьменніцтва — мая прафесія, прычым ужо даволі даўно. Гэта тое, чым я жыву, тое, чаму я аддаю ўвесь свой час, тое, чым зарабляю на хлеб і дах над галавой. Мае кнігі, мае тэксты, калонкі, публічныя выступы, удзел у фестывалях і літаратурных форумах і дыскусіях, айчынных і замежных, ганарары, аўтарскія правы, рэдактарская праца, пераклады, рэзідэнцыі — гэта мая працоўная стыхія. Калі б я не пісаў кнігі, усё было б інакш. Да таго, што я раблю, існуе досыць высокая цікавасць. Іншая рэч, што ў Беларусі пісьменнік — гэта нізкааплатная прафесія. Асабліва вольны пісьменнік, за якім не стаяць ніякія «саюзы» і «спонсары», а гэта акурат мой выпадак. Быць прафесійным пісьменнікам у Беларусі вельмі цяжка, і я нікому такога шчасця не пажадаю. Слава і прызнанне тут зусім не роўныя заможнасці і матэрыяльным выгодам. Аднак я сам вінаваты, сам абраў некалі такі шлях. Беднасць і неўладкаванасць — цана свабоды.

Вядома, пісьменніцтва для мяне — гэта і нешта большае за проста прафесію. Як сказаў Кафка: «Я не маю цікавасці да літаратуры, яна — мае плоць і кроў, без яе мяне не было б».

Глядзіце, які парадокс. Па-беларуску чытаюць, размаўляюць значна менш людзей, чым па-руску. Але каб стаць беларускім пісьменнікам, трэба пісаць мінімум на дзвюх дзяржаўных мовах. Што і робяць некаторыя аўтары, якія пачыналі выключна па-руску. А Святлана Алексіевіч, напрыклад, пажадала зрабіць сучасныя пераклады на беларускую сваіх кніг. Вы разумееце, чаму так склалася?

— Перада мной заўжды прыклад Джойса, які напісаў найвялікшы раман дваццатага стагоддзя пра сваё, пра маленькае — і па-ангельску. Да Джойса мне як да Месяца, але сутнасць такога падыходу мне блізкая. Пісаць пра сваё — але звяртаючыся да ўсяго свету. Пісаць пра тут і цяпер — і адначасова пра ўвесь свет, пра космас. Дык вось шмат каго мучыць пытанне: калі б Джойс пісаў па-ірландску — ці змог бы ён сказаць свету тое, што сказаў? Ці пачулі б яго? Напэўна, не. А калі б ведаў родную, калі б напісаў па-ірландску і пераклаў сам сябе? Тады, мабыць, гісторыя паўтарылася б і «Уліс» усё роўна стаў бы той кнігай, якой стаў.

Беларускамоўнаму пісьменніку вельмі патрэбныя пераклады на так званыя «вялікія мовы». Мне такое вызначэнне вельмі не падабаецца, але гэта сітуацыя, у якой мы жывём. Маючы кнігі па-англійску, па-французску, па-нямецку, па-руску, ты можаш мець прынамсі надзею, што тваё малое тут і цяпер будзе пачутае і асэнсаванае далёка за межамі Беларусі. Варыцца ва ўласным соку кожнаму разумнаму чалавеку хутка надакучвае. Маскоўскае выдавецтва, у якім выйдзе руская версія «Сабак Эўропы», напісала ў анатацыі, што аўтар рамана «счастліво двуязычен» — бо сам змог перапісаць для рускага выдання 900 старонак сваёй прозы на высокім узроўні. Спачатку мяне гэта «счастліво двуязычен» трохі збянтэжыла, бо я ўсё ж беларускамоўны аўтар і наогул руская мова — не тая, якой варта так ужо ганарыцца. Але потым я падумаў, што гэта і праўда мая перавага: умець пісаць на некалькіх мовах.

Для мяне ніякага сумневу няма: чым больш моў у распараджэнні пісьменніка, тым ён мацнейшы і багацейшы. Дый не толькі пісьменнік — любы чалавек. Я за шматгалоссе, за пераклады, за аўтапераклад, за тое, каб пашыраць прасторы: кожная перакладзеная за мяжой беларуская кніжка працуе на ўсю беларускую літаратуру. Антыімперскія, антыўтапічныя, часам нават эпатажна русафобскія «Сабакі Эўропы» па-руску ад беларускага аўтара — па-мойму, гэта годны выклік усім, хто верыць у сваю нацыянальную веліч і выключнасць. Пры ўсім гэтым я за адзіную дзяржаўную беларускую мову. І рускім пісьменнікам рабіцца не збіраюся.

 Алексіевіч, дарэчы, пра вас выказвалася так: «Ён, можа быць, адзін з самых разумных беларускіх пісьменнікаў». Рэдкі выпадак, калі публічныя асобы так высока ацэньваюць пісьменніка. Адчуваеце за сабой адказнасць перад чытачамі і — шырэй — грамадствам у цэлым?

— Найперш скажу, што літаратура ва ўсе часы супрацьстаяла грамадству — усе добрыя кнігі з’яўляліся насуперак грамадскаму густу, грамадскай маралі і грамадскім чаканням. У гэтым сэнсе літаратура застаецца вечнай альтэрнатывай, самотным голасам там, дзе патрабуюць спяваць хорам. Але вось само грамадства змянілася. Я не думаю, што грамадству сёння ўсё гэта надта ўжо цікава: пісьменнікі, кніжкі, літаратура… Часам я думаю, што грамадства — гэта фікцыя, прыдуманая для таго, каб апраўдваць слабасць асобна ўзятага чалавека. Сучаснае грамадства знаходзіцца ў жахлівай, рабскай залежнасці ад медыя (СМІ), якія навязваюць яму так званых лідараў меркаванняў, і гэтыя «лідары» ўвесь час змяняюцца, як і іх «меркаванні». Сам панятак грамадства змяніўся, з актыўнай супольнасці яно зрабілася полем для інфармацыйных эксперыментаў.

Паглядзіце, у спісе каштоўнасцей, якія прапагандуюць медыя, усё радзей знаходзіцца месца для літаратуры, для мастацтва, для культуры. Калялітаратурным скандалам у медыйнай прасторы ўсё яшчэ бываюць рады, але сама літаратура, бач ты, не набірае дастатковай колькасці «праглядаў» — і рэдактары падміргваюць чытачу: дык і ну яе ў дупу, літаратуру. І людзі развучваюцца чытаць. Тыповая сітуацыя для Беларусі. Толькі добры, вольны, разумны чытач не паддаецца на гэтыя маніпуляцыі. Мне здаецца, рэч нават не ў адказнасці пісьменніка перад чытачамі і грамадствам, а ў тым, што сапраўдны пісьменнік ужо сам па сабе заўжды ёсць прыкладам інтэлектуальнай свабоды, крытычнага мыслення, творчай смеласці, штодзённага выкліку ўсім, а найперш сабе. І гэты прыклад дагэтуль можа натхняць людзей.

— Нягледзячы на невысокую долю літаратуры ў медыя, чытачы вас пазнаюць на вуліцы, у краме, падыходзяць падзякаваць за кнігу? Ці яны стрыманыя, не дазваляюць эмоцый?

— Пазнаюць, падыходзяць, дзякуюць, просяць аўтограф, некаторыя нават робяць сэлфі. На вуліцах, у крамах, у метро, у кнігарнях. Зрэшты, вось так спантанна, выпадкова гэта адбываецца толькі ў Мінску. Бывае, што пазнаюць — і дэманструюць сваю непрыязнасць. Значыць, чыталі, значыць, не падабаецца, значыць, і гэта таксама — чытачы. Пішу я даўно і ведаю: чым больш і лепш ты нешта робіш, тым больш у цябе будзе не толькі прыхільнікаў, але і нядобразычліўцаў. Усім не дагодзіш, дый навошта? Трэба ставіцца да гэтага спакойна. А яшчэ мне пішуць прыватныя паведамленні, пытаюцца, дзе пачытаць той ці іншы тэкст, хваляць, дзякуюць за кнігі — ці крытыкуюць, і часам даволі строга, але збольшага карэктна.

— Не пагражаюць? Ваша кніга эсэ пра беларускіх пісьменнікаў «Габмургскі рахунак Альгерда Бахарэвіча» выклікала ў свой час цэлую хвалю, мякка кажучы, абурэння ў кансерватыўных чытачоў.

— Я б сказаў, што кніга выклікала не меншую, а то і большую хвалю падтрымкі, як чытацкай, так і калегаў-літаратараў. Мне дагэтуль дзякуюць за «Рахунак» зусім незнаёмыя людзі: маўляў, я вашых раманаў, прабачце, не чытаў, але вось купіў у свой час «Рахунак» і наноў адкрыў для сябе класічную беларускую літаратуру. Я і цяпер задаволены тым, які «адлуп» атрымалі тады ад нас так званыя кансерватары. Памятаю, на прэзентацыі я зачытваў «с выражэніем» самыя гнюсныя каментары — зала (а яна была поўная) рагатала. Наклад, дарэчы, некалькі разоў дадрукоўваўся, так што тая кніжка мела не абы-які поспех. І пасля таго, як «Рахунак» быў прачытаны, нешта ва ўспрыманні белліту ў нас змянілася ў лепшы бок. Быццам цяжкая хвароба нарэшце адступіла. Цяпер на такія тэмы гавораць спакойна і свабодна, і я вельмі рады, што прычыніўся да гэтай свабоды сваімі тэкстамі.

Былі і пагрозы, якія працягваліся пару гадоў пасля выхаду кнігі — як цяпер памятаю, пагрозы былі бяссільныя і смешныя, бо што яны маглі супрацьпаставіць літаратуры?.. Абяцалі ці то застрэліць, ці то збіць, ці то з беларусаў выкрасліць, я ўжо і не памятаю. Але ўся гэтая гісторыя ў мінулым. Усё ж «Рахунак» выйшаў гадоў сем таму. Засталося адчуванне перамогі, засталіся тэксты — пра тую маю кнігу напісалі столькі і добрага, і злоснага, што можна скласці цэлы зборнік.

«Хопіць маніі велічы, трэба рабіцца бачнымі ў межах нашай Усходняй Еўропы»

Здараліся моманты, калі гатовы былі спыніцца пісаць кнігі?

— Напэўна, такія моманты здараюцца ў жыцці кожнага пісьменніка. Калі раптам падаецца, што твая праца нікому не патрэбная і што ты проста б’ешся галавой аб сцяну. У «Сабаках» ёсць верш «Памяці інжынера Гарына», ён якраз пра гэта. Але калі такія моманты надыходзяць, неўзабаве ты пачынаеш атрымліваць сігналы падтрымкі. Ад зусім незнаёмых людзей, якія раптам напішуць цудоўны водгук на кнігу, ад замежных перакладчыкаў і выдаўцоў, якіх зацікавіла тое, што ты робіш, ад навукоўцаў, якія напісалі сур’ёзную працу па тваёй творчасці, з кнігарні, дзе скажуць, што ўсе твае кніжкі прададзены і ім трэба яшчэ, ці гэта можа быць запрашэнне на нейкі літаратурны фестываль. А самае галоўнае: побач са мной ёсць мая цудоўная жонка, якая верыць у мяне. Яна таксама літаратарка, таму яна добра ведае, што гэта такое — часовая зняверанасць творчага чалавека ў самім сабе. Калі б не яе падтрымка, калі б не падтрымка майго мудрага рэдактара, калі б не маральная падтрымка многіх людзей, якія чакаюць ад мяне новых кніг, я не ведаю, ці напісаў бы тое, што напісаў.

 Сустракаў закіды сучасным пісьменнікам, што яны пішуць занадта інтэлектуальную прозу. Маўляў, далёкія ад праблем людзей. Вашы кнігі таксама ніяк не прылічыш да масавай літаратуры. Вы не хочаце, каб вашы чытачы былі, умоўна, і сярод рабочых трактарнага завода, і сярод таксістаў?

— Так, мае кнігі не прылічыш да масавай літаратуры, але і назваць маю прозу нейкай празмерна інтэлектуальнай, нечытэльнай і складанай для разумення таксама нельга, яна цалкам даступная для больш-менш культурнага чалавека. «Мае дзевяностыя» дык дакладна адрасаваныя любому, хто здольны разумець па-беларуску, хоць таксісту, хоць рабочаму. Я пішу для ўсіх, хто ўмее чытаць, але чытаць — гэта не меншае мастацтва, чым пісаць. Калі я кажу слова «чытаць», я ўкладваю ў яго значна больш, чым проста атрымліваць інфармацыю і забаўляцца сюжэтам. У Альберта Мангеля ёсць выдатная кніга «Гісторыя чытання» — вось нейкае такое чытанне, чытанне-працу, чытанне-асалоду, чытанне-даследаванне, я і маю на ўвазе… Дон Альберта — пісьменнік, бібліятэкар, чалавек, які ў маладосці чытаў сляпому Борхесу. Мы з жонкай пазнаёміліся з донам Альберта ў Берліне і былі ўражаны гэтым Вялікім Чытальнікам, які чамусьці не ламае галаву над тым, як пісьменнікам заваяваць сэрцы рабочых. Мне здаецца, што рэч не ў таксістах і не ў рабочых, а ў тым, што сама беларуская мова для большасці беларускіх чытачоў — гэта праблема. І я цудоўна ведаю, як робіцца масавая літаратура, і сам часам карыстаюся яе прыёмамі — але навошта марсіяніну рабіць выгляд, што ён нарадзіўся на Зямлі?

Няхай у Беларусі будзе самая розная літаратура, масавая, рафінаваная, элітарная, галаваломная, танная і дарагая, усялякая. Галоўнае, каб ніякая з іх не абвяшчалася адзіна сапраўднай і неабходнай, бо яна «ціпа» больш зразумелая народу. Я не веру ў народ, народ — гэта самыя розныя людзі, і часам таксіст ці рабочы значна больш чулыя да мастацтва за крытыкаў і акадэмікаў.

 Восенню ў Францыі выйшаў пераклад вашага рамана «Дзеці Аліндаркі». Вы згадалі, што ў Расіі хутка выйдзе пераклад «Сабак Эўропы». Нарэшце вашу прозу заўважылі за мяжой?

— А яшчэ ў наступным годзе ў Нямеччыне выйдзе кніга маёй эсэістыкі, а яшчэ «Сабак» перакладаюць на ўкраінскую, а яшчэ гатовы пераклад «Сарокі на шыбеніцы» на польскую і падпісаная дамова з выдавецтвам, а яшчэ на ангельскую хочуць перакладаць «Дзяцей Аліндаркі»… У мяне і раней выходзілі кнігі за мяжой: тая ж «Сарока на шыбеніцы» (2009) была першым раманам, які выйшаў у перакладзе наўпрост з беларускай на нямецкую, дзве кнігі выйшлі ў Польшчы. Агулам мае тэксты за апошнія дзесяць гадоў перакладаліся на дзесяць моў — пераважна эсэ і кароткая проза, усё гэта друкавалася ў часопісах і розных анталогіях. Але сапраўды, цяпер нарэшце тое, што я пішу, пачынае выходзіць за мяжой у самым салідным фармаце — у выглядзе паўнавартасных кніг, то бок не толькі рэдактары і ўкладальнікі, але і спадары выдаўцы зацікавіліся тым, што робіцца ў нашай «нябачнай Эўропе». І тут я веру ў «Сабак Эўропы» і ў «Мае дзевяностыя», гісторыя гэтых кніг толькі пачынаецца.

У той жа час кнігі беларускамоўных пісьменнікаў амаль не перакладаюцца ў Расіі, Украіне, дзе, па ідэі, і павінны былі б выходзіць найперш. Мы нецікавыя суседзям? Ці мы проста «малая» літаратура?

— Бясспрэчна, мы — «малая» літаратура. Але ў гэтым няма нічога ганебнага, абсалютная большасць нацыянальных літаратур — «малыя». Тым яны і цікавыя, правінцыйнасць «малых» літаратур перыядычна абарочваецца бумам на Захадзе. Успомнім лацінаамерыканскія літаратуры, літаратуру былой Югаславіі, майго любімага Кнаўсгара, суперзорку з пяцімільённай Нарвегіі, нігерыйскіх пісьменнікаў, албанца Кадарэ… Хопіць маніі велічы, трэба сувымяраць сябе з «малымі» і рабіцца бачнымі ў межах нашай Усходняй Еўропы, дзе нас зразумеюць, а не плакаць пра тое, што нас не прызнае вялікі і самадастатковы англасаксонскі свет.

Што да суседзяў, дык яны сканцэнтраваныя на сабе, ім таксама не хапае ўвагі, яны таксама імкнуцца зрабіцца бачнымі на Захадзе. Ім проста не да нейкіх там беларусаў, бо перад імі прыкладна тыя самыя праблемы, што і перад намі. Так, украінская літаратура крыху больш вядомая ў свеце і мае большы рынак, але яе высокі ўзровень таксама не адпавядае яе вядомасці. Ад рускай літаратуры на Захадзе чакаюць новых Дастаеўскіх і Талстых, а яна не дае… І наклады сур’ёзнай літаратуры ў Расіі зусім не сувымерныя з колькасцю рускамоўных у свеце. Расія змагаецца за свайго чытача. Што ім да нас — з нашымі нацыянальнымі траўмамі, міфамі, з нашым адчайным крыкам пра тое, што мы таксама ёсць?

На каго параіце звярнуць увагу чытачу сярод беларускіх пісьменнікаў? Каго варта чытаць?

— Назаву хіба тых, без каго мне цяжка ўявіць маю сучасную беларускую літаратуру. Вальжыну Морт, Таню Скарынкіну, Алеся Разанава, Юлю Цімафееву, Андрэя Хадановіча, Паўла Касцюкевіча, Вольгу Гапееву, Адама Глобуса, Алену Брава, Сяргея Календу, Андрэя Адамовіча, Іллю Сіна, Марыю Мартысевіч, Уладзя Лянкевіча, Сабіну Брыло… Яны рознага ўзросту і як аўтары вельмі розныя, пішуць і паэзію, і прозу, некаторыя яшчэ і перакладаюць, ствараюць файную эсэістыку, часам — крытыку. Нешта ў іх мне блізкае, нешта — не настолькі, але ўсе яны тонка адчуваюць літаратуру, і практычна ўсё, імі напісанае, я лічу таленавітым і вартым чытацкай увагі і тут, і за мяжой.


У наступны чацвер, 17 студзеня, у «Акадэмкнiзе» а 17-й гадзiне пачнецца аўтограф-сесiя Альгерда Бахарэвіча.

экран 6" E-Ink Carta HD, монохромный, 1080 x 1440, сенсорный, с подсветкой, Wi-Fi
экран 7.8" E-Ink Carta, монохромный, 1404 x 1872, сенсорный, с подсветкой, память 8 Гб, карты памяти, Wi-Fi
экран 6" E-Ink Carta Plus, монохромный, 1072 x 1448, сенсорный, с подсветкой, память 8 Гб, карты памяти, Wi-Fi

Наш канал у Telegram. Далучайцеся!

Хуткая сувязь з рэдакцыяй: чытайце паблік-чат Onliner і пішыце нам у Viber!

Перадрук тэксту і фотаздымкаў Onliner.by без дазволу рэдакцыі забаронены. nak@onliner.by

Источник: Сяргей Макарэвіч. Фото: Максім Тарналіцкі, ілюстрацыі Алег Гірэль